Avrupa ‘da bulunan taş ile ilgili yazılar oldukça eskidir ancak dilimize çevrilmesi gerektiğini düşünerek bu konuyla ilgili bilgileri sizler için derleme gereği duydum.Bildiğiniz gibi Arnavutluk şu anda Müslüman nüfusun çoğunlukta olduğu ve Osmanlı Devlet’inin önemli bir şehridir.Arnavutluk ve taşın bulunduğu yer ile ilgili bilgilere yazının devamınında değineceğim.
Yandaki resim: Şah veya Vezir olduğu düşünülen taş
M.S.465 Butrint , Arnavutluk
Yanda gördüğünüz taş ile ilgili araştırmayı ,Norveç’te bulunan University of East Anglia (Doğu Britanya Üniversitesi)’nın Arkeoloji uzmanları yapmış ve http://comm.uea.ac.uk/press/release.asp?id=170 sitesinde 05/08/2002 tarihli bir yazıyla , Avrupa’da satrancın M.S 8.yy dan 500 yıl daha önce oynanmış olabileceğini belirtmişlerdir.Dünya Arkeoloji Enstitüsü öğretim görevlisi Prof Richard Hodges; fildişinden yapılmış olan taşı , Akdeniz şehri olan Arnavutluğun Butrint şehrinde bulduğunu , M.S.465 yılına ait 4 cm boyunda ki taşın, şah veya vezir olduğunu belirtmiştir.Bir Bizans evinde bulunan taşın(ev ile ilgili bilgiler kesinleşmemiş) Avrupa’nın en eski satranç taşı olduğu belirtilirken , diğer taşların varlığı da araştırılmaktadır.Arapların İspanya’yı fethinden önce, Hindistan’dan bu oyunun Akdeniz şehirlerine gelip ve M.S 5 veya 6 .yy da buralarda oynandığı belirtilmektedir.Satranç tarihinin M.S.530′lu yıllarda Hindistan’da başlatıldığı düşünüldüğünde(1) , araştırmayı yapanlar aynı dönemde Avrupa’da da satranç oynandığını iddia etmektedirler.Hatta taşın yaşı M.S 465 denildiği için, Hindistan’da başlatılan tarihin yanlış olduğu da akla gelmekte ve bu durum da araştırılmaktadır.(2)
Bu araştırmada geçen İlirya bölgesi ile ilgili kısaca bilgi vermek istiyorum.Arnavutluk halkının kökenleri hakkındaki bilgiler tam kesinleşmemiştir ancak Eski bir Yunan boyu olan İliryalıların devamı oldukları düşünülmektedir.Yunan boylarının koloniler kurarak denizaşırı ticaretle uğraştıkları düşünüldüğünde ,eğer satranç bu bölgede oynandıysa , Anadolu ‘da yaşayan diğer Yunan kolonilerinin de satrancı bildiği düşünülebilir ve bu durumda araştırılabilir.Arnavutluk halkının daha sonraki tarihi gelişimlerine değinmeyeceğim ancak Osmanlı yönetiminde oldukları süreçte kendi tarihleri ile ilgili kitapları araştırıldığında bu konun daha çok aydınlığa kavuşacağını düşünüyorum.Çünkü Osmanlı Devlet yönetimi ,Arnavutluk bölgesine özel bir önem vermiş,sancaklar kurmuş ve bir çok Arnavut ,devlet yönetiminde görev almıştır.(3)
Butrint Antik Kenti
Butrint kenti ise , bir Erken dönem Antik Bizans şehridir .Roma İmparatorluğu’nun askeri yerleşim bölgesidir.M.S .551 ‘de GOT akınlarına maruz kalmış ancak uzun döneme ait tarihi bilinmemektedir.Daha sonraki dönemlerde Venedik’ten Bizans’a giden Adriyatik yolu üzerinde uğranılacak önemli bir liman kenti olmuştur.Daha ayrıntılı bilgiler kaynakçadan bakılabilir. (4)
Butrint kentinde bulunan taşın dışında, diğer satranç taşlarının bulunduğuna dair şu anda bir bilgi bulamadım .Eğer diğer taşlarda Butrint antik şehrinde bulunursa ,bu durum satrancın M.S 5-6 yy.’da Anadolu ‘da da oynandığını düşündürecek ve şimdiki bilinen satranç tarihi tabi ki çok değişecektir. Yakın zamanda ,10.08.2007 tarihli Sabah gazetesinde , Küratörlüğünü Prof. Dr. Ayla Ödekan’ın yaptığı ‘Kalanlar’ sergisinin ‘12. ve 13. Yüzyıllarda Türkiye’de Bizans’ konulu olarak düzenlendiği duyurulmuştu.Bu sergimizden de öğrendiğimiz, M.S 12-13.yy da Bizanslılar Anadolu ‘da satranç oynamışlardır.(5)Ülkemizde yapılan kazılarda bulunan kalıntılarda satranç taşları olduğuna dair bilimsel yayınlar arttıkça ,belki de Avrupa’ya satrancın Anadolu üzerinden gittiği bilimsel olarak ta belirlenecektir.Bu konuyla ilgili olan Arkeolog ve Tarihçilerimizin , gereken araştırma ve değerlendirmeleri yaparak , yakın zamanda internette yayınlamaya başlayacakları inancındayım.
12 Eylül 2007/ İstanbul
Özlem Hacıhaliloğlu
Kaynaklar
1.) http://www.logicalchess.com/info/history/0-1799.html
2.) http://comm.uea.ac.uk/press/release.asp?id=170 http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2155916.stm
http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=448
http://www.chesscentral.com/chess-pieces.htm
http://www.cbc.ca/health/story/2002/07/31/chess020731.html
http://www.frosina.org/about/infobits.asp?id=180
http://chess.about.com/library/weekly/aa092802a.htm
3.) http://www.arnavutum.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=23
http://tr.wikipedia.org/wiki/Arnavutluk
4.) http://www.arnavutum.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=195
http://www.geocities.com/albaland/butrinti2/
5.) http://www.sabah.com.tr/cm/haber,C952DA7C4DEE4A5282E222C3545F3806.html