İSTANBUL YENİKAPI SATRANÇ TAŞLARI
Suat BOZTEPE
6. - 7. yüzyıl (?)
İstanbul Yenikapı metro kazıları sırasında bazı satranç taşları bulunmuştur.
Bu üç adet satranç taşı 2007 yılından beri İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir. İstanbul Arkeoloji Müzesi 1891 yılından beri ziyarete açık ve sergilenen eserlerin sayısı bakımından dünyanın en büyük müzeleri arasındadır. Kazılarda bulunan bu satranç taşları fildişi olup, bütün parçaların tek tek yaş belirlemesi yapılmadığı için ait olduğu yüzyıl tabaka yaşı olarak yaklaşık 6 - 7. yüzyıl olarak belirtilmektedir.
“Taşların tam olarak yaşlarının belirlenmesiyle, satranç taşları ile ilgi olarak yeni sorular gündeme gelecektir. En önemli soru; Avrupa’ya satranç 6 - 7 yy. itibariyle İstanbul üzerinden de gitmiş midir? Satranç tarihi ile ilgili kitaplarda, Arapların satrancı M.S. 711 İspanya’yı fethi ile Avrupa’ya götürdüğü belirtilmekteyken, bulunan bu taşlar ve bekli de daha sonra bulunacak başka taş ve belgelerle satrancın Avrupa’ya İstanbul üzerinden de gittiği düşünülecektir. Bildiğimiz kadarıyla bu tarih aralığında İstanbul’da bulunan ilk taşlardır. Ancak kazılar devam etmekte olup başka taşların bulunma durumu da vardır.” (Ö.H.)
Bizans’ta kayıp zaman, M. Coral İstanbul 1998
National Geographic, Mayıs 2006
Sergilenen bu satranç taşları hakkında, şu açıklamalar bulunmaktadır:
“Kazı çalışmaları, Bizans Döneminde Konstantinpolis’in en büyük limanlarından biri olan Theodosius Limanı sınırları içinde gerçekleştirilmektedir. Liman, ana hatlarıyla, büyükçe doğal bir koyun güney tarafına, batıdan doğuya doğru uzanan geniş bir mendireğin inşaasıyla oluşturulmuştur. Limanın en önemli işlevlerinden biri, büyük gemilerle İskenderiye’den getirilen tahılın burada inşa edilen ambarlarda depolanmasıdır. Kazı buluntularıyla 7. yüzyıldan sonra uzak noktalarla yapılan ticari faaliyetlerin azaldığı, ancak 11. yüzyıla kadar faaliyetlerini sürdürdüğü görülmektedir.”
www.marmaray.com.tr/yenikapi_arkeolojik_1.htm
www.arkitera.com/h24170-yenikapi-eserleri-icin-muze-yapilacak.html
www.istanbul.gov.tr/Default.aspx?pid=345
www.bigglook.com/biggistanbul/semtler/sultanahmet/istarkeoloji.asp
Bu yazı İSEM Çocuk Satranç Dergisi Mart 2008 sayısında çıkmıştır.